شید (سایه بان) در گلخانه چه کاربردی دارد؟
شید (Shade) در گلخانه بعنوان ابزاری نوین در صنعت کشاورزی باغبانی و گلخانه است که کاربردهای متعددی در حفاظت فیزیکی و همچنین اصلاح تابش نور خورشید و دمای محیط گلخانه دارد. این توری های محافظ از عناصر رنگی، مواد پخشکننده و بازتابکننده نور ساخته شده و باعث فیلتراسیون نور در یک طول موج خاص میشوند.
شبکههای توری سایه انداز علاوه بر کاهش شدت تابش و خواص حرارتی میکروکلیما، پتانسیل تغییر کیفیت نور را نیز دارند.
کاهش تشعشع آفتاب، بر دما و رطوبت نسبی تاثیرگذار بوده و علاوه بر آن شبکههای توری سایبان با داشتن شکافهای ریز بر متناسب سازی دمای محوطه تحت پوشش خود اثر قابل توجهی دارند. شیدها همچنین بر روی جهت تابش نور نیز تأثیرگذارند. در زیر توری شید، نور به مقدار زیادی پراکنده شده و موجب میشود به قسمتهای مختلف تاج گیاه نور بهتری برسد.
از آنجاکه توریهای سایبان از پلاستیک مقاوم شده در برابر اشعه UV (فرا بنفش) ساخته میشوند، همهی طیفها به ویژه فرا بنفش را پراکنده میکنند.
توری های سایبان با توجه به تراکم بافت، تا حد زیادی در مقابل نفوذ آب به محیط تحت پوشش خود مقاوم هستند.
شید ها در دو نوع (پلی استر و پلی اتیلنی )وجود دارند. همه توریها اجازه عبور آب باران را میدهند. همچنین در مقابل باد از گیاه محافظت میکنند که به آن خاصیت بادشکنی (wind breaking) میگویند.
توریهای سایبان پلی استر نسبت به شبکههای توری سایه انداز پلی اتیلنی کمتر کش میآیند ولی سنگینتر بوده و نصب سختتری دارند بنابراین توریهای سایبان پلی اتیلنی برای حفاظت از گیاهان گزینه بهتری هستند.
در اینجا به برخی از مهمترین کاربردهای شید در گلخانه اشاره میکنیم :
مزایای کنترل شدت نور:
جلوگیری از آفتابسوختگی:
گیاهان حساس در گلخانه، به ویژه در فصل تابستان و در ساعات اوج تابش خورشید، ممکن است دچار آفتابسوختگی شوند. شید با کاهش شدت نور ورودی و ممانعت از ورود میزان قابل توجهی از طیفهای مخرب نور خورشید، درختان، شکوفهها و میوهها را از خطر آفتابسوختگی و خشک شدن نجات میدهند. فضای تحت پوشش شیدها با ایجاد سایه مناسب موجب افزایش کیفیت و میزان باردهی درختانی مانند: درخت انار و یا درخت پسته میشود. حفاظت از آفتاب سوختگی گیاهان بهوسیله توری سایبان تا حد زیادی به جلوگیری از آفات و بیماریهای رایج گیاهان و درختان نیزکمک خواهد کرد.
بهینهسازی فتوسنتز:
هر گیاه طیف نوری و شدت نور خاصی را برای فتوسنتز بهینه نیاز دارد. گیاهان تحت تابش طیفهای رنگی مختلف، رشد و باردهی متفاوتی داشته و در بعضی طیفهای رنگی رشد بهتری نسبت به سایر رنگها دارند. این موضوع با بکارگیری و نصب شبکههای توری سایبان رنگی (فتوسلکتیو) به شکل مناسبی بر فرایند رشد گیاه تحت کشت ،اعمال میشود. انرژی تابشی بیش از حد، گیاهان را مستعد تنش گرمایی و بسته شدن روزنه کرده و در نتیجه میزان فتوسنتز خالص کاهش مییابد. دمای بالا در نتیجه تابش زیاد خورشید (35 تا 40 درجه سانتیگراد) میتواند تقسیم سلولی، رشد برگ و تولید مثل را مختل کند. در بسیاری از نقاط جهان، استفاده از توری شید قبل از برداشت محصول، در گلخانهها و باغها برای کاهش بار حرارتی تشعشع، افزایش راندمان نور و کاهش آفات و بیماریها استفاده میشود
کنترل رشد رویشی:
در برخی موارد، شدت نور بالا میتواند باعث رشد بیش از حد رویشی و کاهش گلدهی یا میوهدهی شود.
تغییر طیف نوری که به گیاه میرسد، میتوان بر جنبههای خاصی از رشد مانند طویل شدن ساقه (اپینست)، گلدهی، یا تولید برگ تاثیر گذاشت.
شید با تعدیل نور، به تعادل رشد کمک میکند. رشد گیاه، با دستیابی به نور بهینه کنترل میشود. توری سایبان پتانسیل دستکاری رشد گیاه را دارد، در نتیجه ابزار کمکی برای مدیریت رشد گیاه و تولید محصولات با کیفیت محسوب میشود.
در گیاهانی مانند انگور و کیوی نیز مزایای استفاده از شبکه های توری سایبان در رشد و قدرت گیاه ثابت شده است.
تاثیر بر میزان گلدهی:
استفاده از شبکههای سایبان رنگی میتواند شدت و کیفیت نور تاج را تغییر دهند .
مقدار زمان رسیدن نور به گیاه، کیفیت و شدت طیفهای نوری بر الگوی گلدهی گیاهان تأثیر بسزایی دارد.
به دلیل اینکه پراکندگی نور در زیر توری سایه انداز افزایش مییابد،در نتیجه نفوذ نور در تاج گیاه بهبود پیدا کرده و شاهد توزیع بهتر گلدهی در گیاه هستیم.
ضمن اینکه انتشار بهتر نور در زیر شید ها باعث افزایش تولید قند، هورمون، رشد جوانه و در نتیجه الگوهای منظم گلدهی میشود.
طول موجهای مختلف نیز میتواند تولید هورمونهای مؤثر در گلدهی را تغییر دهد.
برای مثال: طیف نور قرمز باعث ایجاد شکوفه میشود یا طیف مادون قرمز گلدهی را مهار میکند. بنابراین. بنابراین درک ویژگیهای طیفی خاص شبکههای توری شید و پاسخ گیاهان نسبت به آنها حائز اهمیت است.
کنترل دما:
کاهش دمای گلخانه:
شیدها، به خصوص شیدهای با رنگ روشن، میتوانند تا حدی نور خورشید را منعکس کرده و از جذب گرمای بیش از حد توسط سقف و دیوارههای گلخانه جلوگیری کنند. این امر به خنک نگه داشتن محیط گلخانه در روزهای گرم کمک شایانی میکند.
جلوگیری از نوسانات دمایی:
با کاهش جذب گرمای مستقیم خورشید، نوسانات دمایی در طول روز کمتر شده و محیط پایدارتری برای گیاهان ایجاد میشود.
کاهش تبخیر و تعرق:
با کاهش دما و شدت نور، میزان تبخیر و تعرق گیاهان نیز کاهش مییابد که این امر به صرفهجویی در مصرف آب کمک میکند.
افزایش رطوبت نسبی:
رطوبت گلخانه مستقیماً به رطوبت هوای بیرون، سرعت باد، تراکم گیاه و آبیاری مرتبط است. بسته به محیط رشد، اثر شیدها بر رطوبت نسبی گلخانه متغیر است و کاهش تبخیر و تعرق باعث میشود رطوبت نسبی هوا در گلخانه ها به خصوص در مناطق خشک تا حدی بالاتر بماند
افزایش طول عمر سازه گلخانه
تابش مستقیم و شدید نور خورشید میتواند باعث فرسودگی سریعتر پوشش گلخانه (مانند پلاستیک یا پلیکربنات) شود. استفاده از شید میتواند عمر این پوششها را افزایش دهد.
کاهش مصرف آب
در زیر توری سایه انداز به دلیل کاهش نور خورشید، مصرف آب نیز کاهش مییابد. طبق گزارشهای بدست آمده از سوی باغداران به خصوص در شرایط خشکسالی و کم آبی که در حال حاضر در ایران با آن مواجه هستیم،با استفاده از شید تقریباً تبخیر و تعرق تا 35% کاهش مییابد. با کاهش پرتو خورشید به تاج گیاه، خاک و همچنین کاهش سرعت باد ، متعاقبا اتلاف آب از طریق تبخیر و تعرق کاهش پیدا میکند. بنابراین راندمان مصرف آب درختان در زیر توری شید گلخانه افزایش مییابد. همچنین، به دلیل کاهش تنش آبی در زیر شبکه توری گلخانه، اندازه میوه بزرگتر میشود.
تاثیر شید های رنگی بر مورفولوژی گیاه
توریهای شید گلخانه رنگی که کیفیت نور را تغییر میدهند، میتوانند بر مورفولوژی برگ و رشد گیاه تأثیر بگذارند به طور کلی در گیاهان مختلف، شید سبز رنگ باعث ایجاد برگهای نازک و کشیده میشود. مثلاً نور قرمز در گلدهی و افزایش تعداد برگ هاو نور آبی در رشد رویشی نقش دارند .نور فرابنفش باعث تولید موم گیاهی، آنتوسیانین و کرک گیاهی بیشتر میشود. شبکههای توری سایبان تیرهتر با رنگ سیاه در نخها، باعث افزایش کلروفیل در درختان سیب میشود که این افزایش مقدار کلروفیل برای جبران شرایطی که نور خورشید کاهش می یابد بسیار موثر است.
بسیاری از گلها از جمله: ژربرا، میخک، آلسترومریا نیاز به توری شید به رنگ سفید دارند و یا برای بعضی صیفیجات از قبیل: گوجه فرنگی و فلفل توری سایبان سفید تاثیر بسیار مثبتی داشته است. همچنین براساس بعضی پژوهشهای عملی صورت گرفته برای میوههایی نظیر: توتفرنگی، هلو، سیب و انجیر با استفاده از شبکه سایبان سفید محصول بیشتر و بهتری بهدست آمده است.
توری شید قرمز طیفهای نوری ورودی به فضای تحت پوشش را به شکل مناسبی اصلاح و تنظیم میکند که موجب بهبود گلدهی و میوهدهی خواهد شد. توری سایبان قرمز در سراسر جهان به دلیل افزایش فصل رشد و برداشت و همچنین تولید میوههای قرمزتر، آبدارتر و با ارزش تجاری بیشتر، مورد توجه زیادی قرار گرفته است و کنترل زیادی بر روی نور خورشید در زمان بعد از طلوع و قبل از غروب دارد. رنگ این توریها به نحوی درنظر گرفته شده تا پرتوهای خورشید را جذب و دمای خاک را خنکتر کنند. توریهای شید گلخانه به رنگ قرمز این امکان را فراهم کردهاند تا کشاورزان بتوانند میوههایی نظیر توت، توت فرنگی، تمشک، بلوبری و … را در طیف گستردهای از شرایط آب و هوایی پرورش دهند.
به طور خلاصه، شیدهای سفید برای خنکسازی و نور ملایمتر، شیدهای سیاه برای کاهش شدید نور و افزایش دما (در شرایط خاص)، و شیدهای رنگی برای کنترل جنبههای خاص رشد گیاه با دستکاری طیف نوری استفاده میشوند.
انواع شید:
شیدها معمولاً به دو صورت فیزیکی و یا با استفاده از مواد پوششی خاص به گلخانه اضافه میشوند:
شیدهای فیزیکی (توری شید): این توریها با درصدهای مختلف سایهاندازی (مثلاً 30%، 50%، 70% و …) در بازار موجود هستند و روی سازه گلخانه نصب میشوند.
مواد پوششی گلخانه: برخی از مواد پوششی گلخانه به گونهای ساخته میشوند که خاصیت سایهاندازی دارند.
اسپریهای شید: موادی که روی پوشش گلخانه اسپری میشوند و پس از مدتی قابل شستشو هستند.
انتخاب نوع و درصد شید مناسب بستگی به نوع گیاه، مرحله رشد، شرایط آب و هوایی منطقه و فصل دارد.
شیدها بر اساس جنس مواد، نحوه بافت و درصد سایهاندازی که ایجاد میکنند، به انواع مختلفی تقسیم میشوند. در اینجا به دستهبندی کلی انواع شید اشاره میکنم:
1: بر اساس جنس مواد:
شیدهای پلیاتیلنی (High-Density Polyethylene – HDPE):
ویژگیها: این نوع شیدها از مواد پلاستیکی با چگالی بالا ساخته میشوند. معمولاً مقاوم در برابر اشعه UV هستند و طول عمر خوبی دارند. سبک بوده و نصب آنها آسان است.رایجترین نوع شید در گلخانهها هستند و برای اکثر محصولات و شرایط مناسبند .
شیدهای پلیپروپیلنی (Polypropylene – PP):
ویژگیها: مشابه پلیاتیلن هستند اما ممکن است مقاومت کمتری در برابر اشعه UV داشته باشند مگر اینکه با افزودنیهای مخصوص تقویت شوند.در مواردی که نیاز به سایهاندازی موقت یا در شرایطی که اشعه UV شدید نیست، استفاده میشوند.
شیدهای فلزی (آلومینیومی):
ویژگیها: این شیدها معمولاً از نوارهای نازک آلومینیومی بافته میشوند. خاصیت بازتابندگی بالایی دارند و میتوانند گرما را به خوبی منعکس کنند. همچنین نور را پخش کرده و از ایجاد سایههای تند جلوگیری میکنند.بیشتر در گلخانههایی که نیاز به کنترل دقیق دما و نور دارند، به خصوص در مناطق با تابش شدید نور خورشید، استفاده میشوند. به دلیل هزینه بالاتر، کمتر رایج هستند.
2: بر اساس نحوه بافت
توری شید در بافتهای مختلف از جمله بافت تیپ، بافت مونوفیلامنت و مونوتیپ تولید میشود.
بافت تیپ:
این نوع بافت از توری شید، در کنار قیمت مناسب، پوشانندگی و سایه اندازی بالایی دارد که موجب شده این محصول طیف کاربری وسیعی در زمینههای مختلف داشته باشد. بهکارگیری از مصارف گلخانه تا پوشش استخر و محوطههای بازی و تفریحی، از جمله موارد مصرف این نوع بافت است.
بافت مونوفیلامنت:
به علت مقاومت بسیار بالایی که نخهای آن در برابر تنشهای کششی دارند، استحکام چشمگیری در برابر فشار و پارگی داشته و در برابر شرایط آب و هوایی سخت و وزش بادهای شدید کاملا مقاوم بوده و پاره نمیشود. این ویژگی این نوع بافت از توری سایبان را گزینهای ایدهآل برای نصب در باغها و محیطهای روباز و یا مناطق با وزش باد شدید، میگرداند.
بافت مونوتیپ:
دارای نخهای تار از نوع مونوفیلامنت و نخهای پود از نوع تیپ است. ویژگی بارز این شبکه سایبان، داشتن مقاومت بالا به دلیل نخهای تار مونوفیلامنت و پوشانندگی مناسب به دلیل نخهای پود از نوع تیپ است. برای مثال: توری سایبان 95 درصد مقاومتی بسیار بالا و بیشترین سایه دهی را دارد که این سایبان را گزینهای ایدهآل برای پوشش آلاچیقها و فضاهای تفریحی میکند.
3: بر اساس درصد سایهاندازی (Shade Percentage / Shading Coefficient):
این درصد نشاندهنده میزان کاهشی است که شید در شدت نور خورشید ایجاد میکند.
درصد پایین (مثلاً 10% تا 30%): برای گیاهانی که به نور زیاد نیاز دارند اما در ساعات اوج تابستان کمی محافظت لازم دارند، یا برای کاهش جزئی دما.
درصد بالا (مثلاً 70% تا 90%): برای گیاهان بسیار حساس به نور و گرما، مانند برخی گیاهان آپارتمانی، نشاءهای ظریف، یا در مناطق با تابش بسیار شدید خورشید..
4: بر اساس مقاومت UV:
مهمترین عامل در طول عمر شید ، مقاومت آن در برابر اشعه فرابنفش خورشید است. کیفیت مواد آنتی یووی و رنگدانههایی است که در فرمولاسیون تولید توری سایه انداز بهکار گرفته میشوند مهمترین پارامتر در میزان دوام و طول عمر توری سایبان در برابر آفتاب میباشد. تاثیر کیفیت مواد آنتی یووی به حدی است که میتواند طول عمر و ماندگاری توری شید گلخانه را در برابر آفتاب از 6 ماه تا بیش از 5 سال تغییر دهد.
5: بر اساس رنگ شید:
رنگ شید نیز در میزان بازتاب و جذب نور و گرما تاثیرگذار است. شیدهای سفید یا نقرهای بیشتر نور و گرما را منعکس میکنند، در حالی که شیدهای تیره بیشتر جذب میکنند.
به طور کلی، رنگ شیدها رامیتوان به چند دسته اصلی تقسیم کنیم و تاثیر هر کدام را مورد بررسی قرار دهیم:
1: شیدهای سفید یا رنگهای روشن(مثل نقرهای/خاکستری روشن):
عملکرد: این رنگها بیشترین میزان بازتاب نور خورشید رو دارند. یعنی بخش قابل توجهی از نور و گرمای ورودی رو به بیرون منعکس میکنند.
تاثیر بر دما: باعث کاهش محسوس دمای داخل گلخانه در روزهای گرم و آفتابی میشوند. این شیدها به “خنکسازی” گلخانه کمک میکنند.
تاثیر بر نور: شید های روشن شدت نور کلی ورودی رو کاهش میدهند، اما چون بخش بیشتری از طیف نوری رو بازتاب میکنند، نور پراکندهتر و یکنواختتری به گیاه میرسد. این میتونه برای گیاهانی که به نور مستقیم و شدید حساس هستند، مفید باشه.
کاهش استرس گرمایی: گیاهان در دماهای بالا کمتر دچار تنش گرمایی میشوند.
جلوگیری از آفتابسوختگی: برگها و میوههای حساس از سوختگی در امان میمانند.
مناسب برای: گیاهانی که به دمای پایینتر حساس هستند یا در فصل گرم نیاز به خنکی دارند. همچنین برای نشاءها و گیاهان جوان که به نور شدید حساسند، عالی است.در روزهای ابری یا فصل سرما، اگر بیش از حد از شید سفید استفاده شود، ممکن است نور کافی برای فتوسنتز فراهم نشود.
شیدهای سیاه (یا رنگهای تیره مثل مشکی):
عملکرد: این رنگها بیشترین جذب نور خورشید رو دارند و کمترین میزان بازتاب.
تاثیر بر دما: باعث افزایش دمای داخل گلخانه میشوند، چون گرمای بیشتری رو جذب میکنند.
تاثیر بر نور: شدت نور ورودی رو به شدت کاهش میدهند. همچنین نور رو به سمت پایین هدایت میکنند و سایه متمرکزتری ایجاد میکنند.
مناسب برای: گیاهانی که به نور بسیار کمی نیاز دارند، یا در مناطقی با شدت نور خیلی بالا که هدف اصلی، کاهش حداکثری نور است. همچنین در فصل رشد که گیاهان نیاز به نور بیشتری دارند، استفاده از شید سیاه در ساعات خاصی از روز میتواند مفید باشد تا از آسیب نور شدید جلوگیری کند.
کاهش تبخیر و تعرق: چون نور کمتری به خاک میرسد، رطوبت خاک بیشتر حفظ میشود.
مهمترین زمینههای کاربرد توری سایبان:
مهمترین زمینههای کاربرد توری سایبان:1: پوشش گلخانهها و پایین آوردن دمای محیط گلخانه (تا 10 درجه سانتیگراد) و تنظیم نور مناسب برای پرورش مناسب گلها، صیفیجات و سایر کشتها
2: نصب بر روی باغها برای محافظت درختان و میوهها در برابر آفتابسوختگی و کاهش قابل ملاحظه مصرف آب در آبیاری درختان (بیش از 30 درصد کاهش مصرف آب)
3:پوشش و سایه اندازی برای دامداریها و محافظت دام در برابر تابش آفتاب و تنش دمایی و همچنین جلوگیری از آسیب حشرات به دام
4: محوطه سازی و پوشش مراکز بازی و زمینهای ورزشی و خاصیت بادشکنی توری سایبان برای محیط تحت پوشش
5: توری سایبان استخر پرورش ماهی برای پایین آوردن دمای آب استخر و جلوگیری از آسیب آبزیان و تنشهای دمایی در ماهیان
6: سایه اندازی با نصب توری سایبان در فضاهای باز و مسکونی و حیاط خانهها
7: پوشش استخرها با توری سایبان برای جلوگیری از تشکیل خز و جلبک در آب استخر و جلوگیری از تبخیر سطحی آب استخر
8: توری سایبان پارکینگ در رنگهای متنوع برای سایه اندازی خودروها در برابر تابش نور آفتاب و جلوگیری از بالا رفتن دمای درون اتومبیل
